Mitje mèsje steeke in Tilburg

Ans van den Nieuwenhuijzen-Kuijters helpt mee met het uitschrijven van fragmenten die in de jaren ´60 en ´70 zijn opgenomen door een ´dialectwerkgroep´ die Tilburgers bevroeg op hun gewoonten en bezigheden. In onderstaand fragment lezen we over een spel dat vroeger gespeeld werd: 'mesje steken'.

Mèsje steeke, dè was, dè ging zôo.
Wanneer dègge naaw en lijn mòkte op de grond, mòkte en rèèchte lijn èn dan zètte hier en huudje in et midde, zètte derop èn dan gingde ok wir ene meeter òf zeuve der vanaf staon, van die lijn en dan gingde meej sènte gôoje.
Mar die der oover waare die din nie meej, mar as die sènte die op de meet laage die din wèl meej.
Èn dètter ammòl vur was, die din wèl meej èn dan waare ze………….zôn klèèn huukske, zôn huudje erop.
Èn stòpte daor naaw ene sènt in, dan was alles vur jou, mar de rèst  dè moeste himmòl opgôoje.
Allêen de sènte die eroover waare, oover de meet die din nie meej.
Die waare al die et dichste bij de meet hadde geleege, hè.
………………………………………………………………………die oover die streep waare.
Èn dan ginge we opgôoje èn dan zin we: oppers of mis.
Dès naa teegesworreg : kop of munt hè.
Èn dan gingde opgôoje èn dan de opperse die waare  vur ons.
Èn die vur degeene die opgôojde.
Èn de misse moese daor van afblèève.
Èn dan ging dan in et vervòlleg, dieje twidde dan…..

Bron afbeelding

Angst voor uitsterven Tilburgse taol

Erik van Vliet (Radio Magnifique) spreekt namens de oudere generatie Tilburgers zijn bezorgdheid uit over het mogelijk uitsterven van dialecttaal. Dit interview tussen radio Magnifique en Stadsmuseum Tilburg vond plaats op 8 september 2012 tijdens 'De Opening'  van het UIT-seizoen in de Tilburgse Willem II-straat.

Het Stadsmuseum onderzoekt echter ook de hedendaagse taal. In een stad waar duizenden migranten en waar voortdurend generaties elkaar opvolgen, kun je misschien niet blijven vasthouden aan een taal die dateert van honderden jaren terug. Zo zeggen Tilburgers vaak 'houdoe' als afscheidsgroet, maar inmiddels is dat o.a. verworden tot 'doei', 'mooi', 'tot later' en 'heuj gaytje'!

Andere woorden die we signaleerden tijdens deze zonnige dag in de Willem II-straat waren: 'Ewa' om iemand te begroeten of gedag te zeggen; 'curry' als regelmatig gebruikt woord; 'mattie', 'cool', 'kaka', 'Jo!', 'chil', 'wat doe je?', 'vaag', 'lol', 'hippy', 'klootzak', 'maat', 'je moeder', 'vet', 'ieuw', 'ouwe', 'schat of scheetje', 'wat te fak', 'suboptimaal', 'koekwous', 'bandera', 'what's up', 'cool en flat', 'ruig' en 'echt he'.

Twee Slovenen (1985) en (1987) bezochten eveneens de stand van Stadsmuseum Tilburg. Ze wilden graag meedoen aan het onderzoek. Tilburgse woorden hadden ze niet, maar opschrijven in het Slovaaks was ook prima. Om iemand te begroeten of gedag te zeggen: 'serus' of 'nazdar'. Om aan te geven of iets leuk is, antwoorden de Slovenen met 'krasa' en voor 'niet leuk' met 'na hovno'. Een woord dat ze regelmatig gebruiken onder vrienden is 'husté' en het favoriete stopwoord is 'nechapem'.

De Taal van Tilburg is vandaag de dag intercultureel te noemen. Van alle kanten wordt deze namelijk beïnvloed door allerlei factoren. Het Tilburgs dialect en de specifieke klanken spelen daarin weliswaar nog door, maar zijn evenzo aan dynamiek onderhevig. Helaas voor Van Vliet en de door hem genoemde ouderen die het dialect willen bewaren.

Heimwee naar Tilburgs



Ex Libris Piet Heerkens (Coll. Ronald Peeters, Tilburg)



Ed Schilders

 

Het was even stil rond het Woordenboek van de Tilburgse taal, maar er is niet stilgezeten. Het woordenboek is in de zomermaanden uitgebreid met naar schatting 2000 nieuwe citaten uit geschreven dialectwerk. Waaronder:

• Zes dichtbundels van pater Piet Heerkens uit de jaren 1938-1949. Pater Piet is onder andere de auteur van het Tilburgs volkslied ‘Ik zie oe daor zo gèère ligge...’
• De dialectverzen van Leo Heerkens die in de bundels van zijn broer Piet  werden opgenomen.
• Dialectgedichten van Piet Heerkens die nooit in boekvorm verschenen zijn maar wel in een bijlage van de Nieuwe Tilburgsche Courant, ‘De Zaaier’ (1940).

Heel bijzonder is de integrale tekst van een zeer uitgebreide discussie die in 1933 en 1934 gevoerd werd in de Nieuwe Tilburgsche Courant over het woord ‘Kaajbuuter’.  In ingezonden brieven gingen de Tilburgse dialectdeskundigen, onder wie Lambert de Wijs en Lowie van Dorrus Misters, elkaar te lijf met hun opvattingen over herkomst en betekenis van dit woord. Kaajbuuter werd toen ervaren als een scheldwoord van Noord-Tilburgers voor bewoners van het centrum van de stad.

De mooiste aanwinst is misschien wel het werk van H.A. Sterneberg. Deze jezuïet was pastoor in Batavia, Nederlands-Indië. Om zijn heimwee naar zijn geboortegrond te bestrijden, schreef hij zijn dialectgedichten, die in 1932 in Batavia in druk verschenen. Lang is gedacht dat Sterneberg uit Oosterhout afkomstig was, maar in een artikel in het tijdschrift Brabants bewees Michel de Koning op basis van teruggevonden manuscripten dat Sterneberg een Tilburgse moeder had, en dat zijn taalgebruik op het Tilburgs gestoeld is. Dit artikel is integraal als bijlage bij het woordenboek opgenomen. Het boek van Sterneberg is beschikbaar als PDF-bestand.

En grôot bist in de lucht

De 'Taal van Tilburg' is in de jaren '70 en '80 vastgelegd door een 'dialectwerkgroep'. Momenteel zijn er vrijwilligers actief die de interviews van toen uitschrijven. Hans Hessels is er één van. Hij werkte onderstaand fragment uit, verteld door ene heer Nouwens. Het verhaal gaat over 'en grôot bist in de lucht'.



027041 Regionaal Archief Tilburg (1932)

…van diejen boer aachter. Dè was zonne tweejdèkker. Wij wiere van …wèlke pieloote der inzaate dè weetek nie mar ik weet wèl dèttet zon jaa… zon siegaarekiesje was zak mar zègge.
Jè… Was hij neergestort, was hij eh.. dood?
Nie nirgestòrt ..die lande daor!!
Die landde daar?
..èn gewoon dèttie eu …jaa meschien meej brandstòfgebrèk òf zôo.
Jaa…
Gewoon enen èchte, dè weetek, dè weetek nòg goed. Enne den i…den irste sèppelin…
Een zeppelin?
En sèppelin, jè!!! Dè was in 14-18,  dè weetek ok nòg goed. Jaa, dè was, dè was smòrges al hil vroeg èn toen wasset misteg weer èn toen wonde wij in de Nuustraot… èn e… jè, toen moesek plasse èn e… wanneer dègge nouw  e.. moest, straks moest plasse òf jè… dègge, dègger öt moest om te plasse, dan moeste nòr bèùte netuurlijk hè. Dè kannek men èège nòg verdommes goed herinnere jè …dè was hil laag…mar wèl..et kwaam wèl laag as ge daor won…wonde in de Nuustraot. Pòtverdomme dan komt zoiets öt de wolke èùt, öt, öt dè bist èùt zak mar zègge, dè komt er.. Jaa.. kwies nie wèk zaag.
Dè kank me vurstèlle…
Een sigaar?
En siegaar? Jaa..nou ik liep nòr binne jonge ènne…jè
Iedereen wakker maken!?
Iederêen jè… dè was mar en maksemum… want, want die zaat drèk in de mist. Ik zèg teege men zuster en grôot bist in e…in e…in de lucht. Mar ge kost nie zègge netuurlek wè dè was hè
Nee…
Jaa, dè weetek nòg verdommes goed, dè was, dè was in 14-18 dèwwe die toen jè… toen den Duitser hier òn de, òn den IJzer zaat zak mar zègge hè..

 

 

 

Hallo wereld, de stad is van ons!

Tilburgse leerlingen mogen van zich laten horen: ´Hallo wereld, de stad is van ons!´ Beeldend kunstenaar Koen Delaere gaat met ze aan de slag. Hij vindt de aanwezigheid van kinderen té onzichtbaar in de stad. Boodschappen van de overheid en commerciële bedrijven vullen de openbare ruimte met reclameslogans, waarschuwingen en verboden. Delaere wil leerlingen laten communiceren aan het grotere publiek door het maken van vlaggen.

Koen Delaere met leerlingen aan het werk

 



Het project ’Hallo wereld’ is ontleend aan het thema van de Kinderboekenweek 2012: culturele diversiteit en identiteit. Zo heeft ieder land of elke cultuur zijn eigen symbolentaal. De Tilburgse leerlingen gaan dan ook een eigen vlag ontwerpen door gebruik te maken van patronen en vormen die aansluiten bij hen zelf en hun leefomgeving. Maken zij daarmee de stad mooier? Eigenen zij zich de stad toe? Of laten zij zien wat hen bezighoudt?
 

Beeldend kunstenaar Koen Delaere begeleidt de leerlingen in het ´vlaggenproject´. In de klas krijgen de leerlingen een voorbereidende les over vlaggen, banieren en vaandels in zowel het verleden als heden. Het ontwerp en de uitvoering ervan vinden in drie dagdelen onder andere plaats in Vincents Tekenlokaal. De lessen zijn in september / oktober, voorafgaand aan de Kinderboekenweek. De resultaten worden getoond in november in of rondom Bibliotheek Koningsplein, aansluitend bij de presentatie van ´Taal van Tilburg´ dat door Stadsmuseum Tilburg is geïnitieerd.
 

Duur: Projectweek in september / oktober (in overleg)

Kosten: € 250,- per klas

Groep: BO middenbouw / bovenbouw
Neem voor meer informatie of aanmelding contact op via boekingenvtl@mommerskwartier.nl

Literaire wandelingen door Tilburg

In het kader van het project Taal van Tilburg organiseren Stadsmuseum Tilburg en Stadsgidserij Tilburg literaire wandelingen door het centrum van Tilburg.

Tijdens de wandeling komen op bijzondere wijze schrijvers en dichters aan de orde, die een band hebben met Tilburg. Enkele aansprekende namen: Anton Roothaert (Dr. Vlimmen), Antony Kok (De Stijl), Ivo de Wijs en Bart Chabot.

Daarnaast wordt ruim aandacht besteed  aan de Tilburgse taal van Cees Robben.

Speciaal is de medewerking van een aantal hedendaagse Tilburgse schrijvers en dichters zoals Esther Porcelijn, JACE van de Ven, Cees van Raak, Jasper Mikkers en Ko de Laat.

Zij geven tijdens de wandeling acte de présence met voordrachten uit hun werk.
Al met al een unieke gebeurtenis.

De wandelingen vinden plaats op vier achtereenvolgende zondagen.
data: 23 en 30 september en 7 en 14 oktober
tijden: van 11.00 - 13.00 uur.

Deelname:   € 3,-- p.p.

Informatie en reserveren: stadsgids Fons van den Hout:

Tel. 013 - 5350288, E-mail: houtbormans@hetnet.nl

Kluun over de taal van Tilburg: ´De hogati´

 In de Telegraaf van zaterdag 28 juli schrijft oud-Tilburger Kluun over de taal van Tilburg. De aanleiding daarvoor is de Tilburgse kermis.