Roy Donders zorgt voor nieuwe taal van Tilburg

'Tilburg is aan het ver-RoyDonders-en!' schreef taalvriendin Ans van den Nieuwenhuijzen-Kuijters nadat ik een foto van een plaatselijk rioolbedrijf op Twitter en Facebook had geplaatst. Het Tilburgse bedrijf heeft namelijk een nieuwe naam bedacht: 'Uw Riolist van het Zuiden'. Het blijkt Riolering Jonkers te zijn, die als werkgebied in geheel Brabant opereert. En in plaats van dat ze werkelijk in Tilburg-Zuid zijn gestationeerd - evenals Roy Donders - zit Jonkers in de Kapelmeesterlaan en de Perisostraat. Uiterst Tilburg-Noord.

Maar daarover gaat dit artikel niet. Want zoals in de titel gezegd: door Roy Donders krijgen we nieuwe taal. Naast 'riolist' kent ondertussen heel Nederland de 'Roykes' evenals de 'huispakken', de ´glitters´ en de 'pajjètjes'. De 'Roykes' heten op z'n Tilburgs gewoon 'wòrstenbrôojkes meej kaatespèk' en de 'huispakken' van Roy noemden we in de jaren tachtig op zijn half-Engels een 'joggingpak'.

Toen ik medio november door Giel Beelen werd geïnterviewd i.v.m. de prijs voor het project 'Taal van Tilburg', kwam zoals ik al verwachtte de vraag of Roy Donders wel echt Tilburgs sprak. Voorafgaand aan het interview bekeek ik enkele fragmenten op You Tube. Wat me daarin opviel was dat Roy het 'stads meej Haajkaants' gebruikt. Hier en daar horen we Tilburgse klanken, maar daar staat tegenover dat hij ook gewoon de Nederlandse taal gebruikt. 'Het probleem is natuurlijk om aan goeje huispakken te komen.' Slechts één woord verraadt hier zijn Tilburgse komaf. En: 'Hoelang duurt het vurdèsse overal in de winkels hangen? Tot dè iedereen ze wir heej?' Gevolgd door: 'Ik wil uniek zijn.' Giel Beelen wilde me laten zeggen dat Roy geen echte Tilburger was of niet echt Tilburgs sprak.

Maar woorden als 'logo', 'ontwerpen', 'huispakken' en 'pajjètjes' ....Het was er allemaal nog niet in het Tilburg van de 19e eeuw. Geen wonder dus dat deze woorden nog niet zijn opgenomen in het Tilburgse dialect. Ik ga ze zelf alvast maar toevoegen aan onze in-2012-zelf-aangelegde-woordenlijst. Want wie weet, overleven ze de tand des tijds en worden ze over 100 jaar wel als typisch Tilburgs beschouwd. En mocht nou de huispakkenlijn van Roy Donders helemaal niet lukken, dan kan hij nog altijd gaan kiezen voor een ander beroep: dat van riolist.

Eindstand aanvullingen Woordenboek Tilburgse Taal



 

3358 aanvullingen. Dat blijkt de eindstand te zijn van het aantal Tilburgse teksten waarmee het on line ‘Woordenboek van de Tilburgse Taal’ (WTT) het afgelopen halfjaar is uitgebreid.

 



Ed Schilders presenteert het digitale `Woordenboek van de Tilburgse Taal`

op CuBra tijdens de Taal van Tilburgdag op 16 nov. 2012.

Foto: Breedveld



De aanvullingen werden mogelijk gemaakt door Stadsmuseum Tilburg in het kader van het project ‘Taal vanTilburg’. Het reeds bestaande woordenboek – gebaseerd op de zeer omvangrijke verzameling dialectwoorden van Wil Sterenborg – kon daardoor uitgebreid worden met de meer dan drieduizend citaten uit het werk van Tilburgse auteurs. Het WTT is daardoor het eerste woordenboek van een Nederlands stadsdialect geworden waarin het dialect ook in geschreven vorm geboekstaafd is. Tilburg blijkt op dat gebied een opmerkelijk rijke traditie te hebben met geschreven teksten tussen 1870 en 2012. De aanvullingen betreffen  citaten uit verhalen, gedichten, columns, feuilletons, liedteksten, en heemkundeartikelen. Voor de aanvullingen werd geput uit het werk van 21 schrijvers. Van  tegenwoordig vrijwel onbekende  auteurs als Naarus, Jan Jaansen, Gieleke, Kis-ke, en Lowie van Dorrus Misters, tot  schrijvers die nog steeds  in het stadsdialect publiceren: Piet van Beers, Henriëtte Vunderink, Elie van Schilt, Jos Naaijkens, en Tillie B.  Tijdens het onderzoek is ook een aantal woorden aan het licht gekomen dat tot nu toe niet bekend was in de Tilburgse woordenboeken. Juffersnuutjes bijvoorbeeld, een kleine, gele, zoete appel; kalido (hoofd); stichtendonker (stikdonker); natteneerke (net heertje); kremieleke (kruimeltje); en ponnie in de betekenis van dienstmeid.

Tilburgs ABC - Van Aajkes tòt Zaandkèùl

Te koop bij

Livius, Nieuwlandstraat, Tilburg

Selexyz Gianotten, Emmapassage, Tilburg
Het Nieuwe Centrum, Westermarkt, Tilburg
Boekhandel Buitelaar, De Hovel, Goirle

Op vrijdag 16 november, tijdens de Dag van de Taal van Tilburg in de Openbare Bibliotheek, verscheen Van Aajkes tòt Zaandkèùl, een Tilburgs ABC-boek, geschreven door Ed Schilders.  Het is gebaseerd op het dialectgedicht Tilburgs ABC, in 1999 geschreven door Jace van de Ven.

Ed Schilders neemt de 26 trefwoorden van dit gedicht als uitgangspunt voor evenveel hoofdstukken, waarin hij taalkunde, de volksculturele geschiedenis, en geschreven dialectteksten aan bod laat komen. Uiteraard blijft het niet bij die 26 woorden. Steeds weer blijkt er aanleiding te zijn om onvermoede zijpaden in te slaan, zoals:

- Gezocht: een kip die halve Aajer kan leggen

- De oudste Bissem van Tilburg teruggevonden in een Höske

- Op zoek naar de enige echte Sesies

- Jèùn: de heilige die eerst een ui en toen een zot werd

- Tilburgs kampioenschap Blaosvèèchte in 1909

- Kwaansele in de Middeleeuwen

- Het verschil tussen een Vuile bruid en een Vuile Bruit

- Is Sinterklaas een liefhebber van Peestamp?

- Waarom O-benen Vèèrekesvangers heten

- Waarom een vèèrekesvanger Meej ’nen bril lopt

- Een graf aan de oevers van De Laaj

- Het verschil tussen Frutblaos en Prutblaos

- De drie K’s van Tilburg: Ksèè Kaaj Kepòt

- Het raadsel van het Tènnebruukske

- Vraag: noem een dier dat begint met N – Antwoord: Neezel

Foto: Breedveld / JACE van de Ven overhandigt
het eerste exemplaar aan Petra Robben

Van Aajkes tòt Zaandkèùl is ook het eerste boek over het Tilburgs dialect waarin de uitzonderlijk rijke geschiedenis van het geschreven Tilburgs recht wordt gedaan in de vorm van citaten uit het werk van dichters, columnisten, en heemkundigen als Pierre van Beek, Lowie van Dorrus Misters, Lechim, Naarus, A.J.A.C. van Delft, Cees Robben, Lodewijk van den Bredevoort, Piet van Beers, en tientallen anderen.

Het boek telt 132 pagina’s, is volledig in kleur geïllustreerd, en bevat een index van de circa 400 Tilburgse woorden en uitdrukkingen die aan bod komen. Van Aaj tot Zwartmoor.

Is het erg? Bende gek!

Op donderdag 1 november besteedde Brabants Dagblad uitgebreid aandacht aan het project Taal van Tilburg. Henri van der Steen interviewde Petra Robben, die het project al vanaf begin 2012 begeleidt. Het Tilburgs verandert. Woorden die vroeger veel gesproken werden in Tilburg, hoor je bijna niet meer. De vraag komt dan op of dat erg is. Is het jammer dat het geknauw verdwijnt? Petra geeft haar visie.

Angst voor uitsterven Tilburgse taol

Erik van Vliet (Radio Magnifique) spreekt namens de oudere generatie Tilburgers zijn bezorgdheid uit over het mogelijk uitsterven van dialecttaal. Dit interview tussen radio Magnifique en Stadsmuseum Tilburg vond plaats op 8 september 2012 tijdens 'De Opening'  van het UIT-seizoen in de Tilburgse Willem II-straat.

Het Stadsmuseum onderzoekt echter ook de hedendaagse taal. In een stad waar duizenden migranten en waar voortdurend generaties elkaar opvolgen, kun je misschien niet blijven vasthouden aan een taal die dateert van honderden jaren terug. Zo zeggen Tilburgers vaak 'houdoe' als afscheidsgroet, maar inmiddels is dat o.a. verworden tot 'doei', 'mooi', 'tot later' en 'heuj gaytje'!

Andere woorden die we signaleerden tijdens deze zonnige dag in de Willem II-straat waren: 'Ewa' om iemand te begroeten of gedag te zeggen; 'curry' als regelmatig gebruikt woord; 'mattie', 'cool', 'kaka', 'Jo!', 'chil', 'wat doe je?', 'vaag', 'lol', 'hippy', 'klootzak', 'maat', 'je moeder', 'vet', 'ieuw', 'ouwe', 'schat of scheetje', 'wat te fak', 'suboptimaal', 'koekwous', 'bandera', 'what's up', 'cool en flat', 'ruig' en 'echt he'.

Twee Slovenen (1985) en (1987) bezochten eveneens de stand van Stadsmuseum Tilburg. Ze wilden graag meedoen aan het onderzoek. Tilburgse woorden hadden ze niet, maar opschrijven in het Slovaaks was ook prima. Om iemand te begroeten of gedag te zeggen: 'serus' of 'nazdar'. Om aan te geven of iets leuk is, antwoorden de Slovenen met 'krasa' en voor 'niet leuk' met 'na hovno'. Een woord dat ze regelmatig gebruiken onder vrienden is 'husté' en het favoriete stopwoord is 'nechapem'.

De Taal van Tilburg is vandaag de dag intercultureel te noemen. Van alle kanten wordt deze namelijk beïnvloed door allerlei factoren. Het Tilburgs dialect en de specifieke klanken spelen daarin weliswaar nog door, maar zijn evenzo aan dynamiek onderhevig. Helaas voor Van Vliet en de door hem genoemde ouderen die het dialect willen bewaren.

Uitbreiding Woordenboek van de Tilburgse Taal

Ed Schilders

Uitbreiding van het Woordenboek van de Tilburgse Taal – Voortgangsbericht door Ed Schilders

Het Woordenboek van de Tilburgse Taal is de afgelopen weken uitgebreid met ongeveer 1500 nieuwe citaten. De lijsten daarvan waren al eerder beschikbaar, en nu is elk citaat op zijn juiste plaats in het woordenboek geplaatst. Het betreft teksten uit columns van Kubke Kladder (Pierre van Beek; ca. 1929) en Naarus (Bernard de Pont; ca. 1940), de feuilletons van Jan Jaansen (Piet Heerkens; ca. 1938), de Tilburgse dictees van Gerard Steijns (2000-2010), en de teksten van de wedstrijd Wè zeetie? door Ed Schilders (2009). Bovendien zijn de desbetreffende trefwoorden opnieuw geordend waar dat nodig was zodat zich in veel gevallen een mooie tijdlijn aftekent, een soort van biografie van een woord of uitdrukking. Ook zijn er veel illustraties toegevoegd, met name van bloemen, planten, en dieren. Een goed voorbeeld van een vernieuwd lemma is het trefwoord ‘Kappecien’ dat nu is opgedeeld in vier onderdelen: de Tilburgse ‘blote-voeten-paters’ van Korvel, de meikever, de peulvrucht, en de bloem. Als extraatje is ook een vijftiental tot nu toe onbekende  cartoonachtige tekeningetjes van Cees Robben opgenomen.

Daarmee is de eerste fase van het project afgerond. In fase twee komt het werk aan bod van volksdichters Lechim (Michel van de Ven) , Piet van Beers, en de twee delen jeugdherinneringen van Jo van Tilborg.

Wat is jullie taal?

Wat is jullie taal? Dat is de vraag die Timmietex stelt aan de hedendaagse jongeren van Tilburg. Tim van Dongen is geboren en getogen in Tilburg in de Reeshof. Hij praat een aardig mondje Tilburgs maar houdt er zo zijn eigen vocabulaire op na. Typisch Tilburgs? Niet helemaal als we kijken naar het alom bekende dialect. Toch spreekt hij wel degelijk de 'Taal van Tilburg'. In een eerdere blog wijdde ik er al aandacht aan.

Stadsmuseum Tilburg ontving vorig jaar 8000 woordkaartjes van Wil Sterenborg. Kaartjes waarop de taal van Tilburg werd vastgelegd. Anno 2012 is het Stadsmuseum benieuwd welke taal er nu gesproken wordt. Studio Blauwzuur ontwierp hiervoor eigentijdse kaartjes, waarmee de hedendaagse jongerentaal kan worden geregistreerd.

Draaiend huis en zwarte madonna´s, ´nieuwe´ taal van Tilburg

Stadsmuseum onderzoekt de Taal van Tilburg. Om te voorkomen dat we 'blijven hangen' in het dialect, is het de bedoeling dat er in deze blog een verzameling woorden / begrippen gaat ontstaan, die typisch is voor Tilburg. We stellen de voorwaarde dat de woorden moeten dateren van na de jaren zeventig. We geven enkele voorbeelden: Nul Dertien, Festival Mundial, Festival van het Levenslied...vul maar aan!

Onze oproep plaatsten we op Twitter, Facebook en in Stadsnieuws en al snel kregen we reacties via Facebook
Christan van de Wouw Pumps noemden wij coksen. (naar de schoenenwinkel)
Conrad van der Bijl De Talk, Ad Latjes, de candy sexshop Koestraat, de heyhoefcompetitie, voetbalcomplex rondom een kroeg/disco
Hans Hessels Terugspoelen, alweer gesloopt "magere josje", zwarte doos, muzentuin, sjwarmaboer...kampsjaak (type auto van kampbewoner), valencia (van de ijsspecialist). vijfsprong (5-sprong bij Spaarbank), jantje rood/bruin (aanduiding voor saus broodje...), tricolores (Willem II-spelers in driekleur), duikplank (kunstwerk viaduct NS-plein), kroepoekdak (stationsdak), blues-/soulpik (aanduiding muziek-/uitgaansvoorkeur jaren 70), huttonia (oude "hut" Henk Kuiper)
Luud de Brouwer: 'Als we vroeger naar de Spoel gingen, dan gingen we 'spoelen' en in friettent De Hap gingen we 'happen'.

en via Twitter
@Casperdenakker FestivalVanHetLevenslied, Reeshof, T-kwadraat, Spoorzone, CityRing, SocialSofa
@Estherschrijft: 'De twee dodskieste (woontorens bij het Cenakel)
@Jojanneke68: Intermezzo. Bij mooi weer lopem ze daar de deur plat!Het woord 'gruyteren' is 100% Tilburgs, toch? Maar is niet meer taal-van-nu... Mag van mij wel weer terug in de taal van Tilburg. gehoord op @omroepbrabant het woord hemelzaad wordt gebruikt voor bladluis (vooral in Tilburg en Hilvarenbeek?)Nog een woord de Vogelkooitjes
@Rob_Moonen draaiend huis, zwarte madonna's, midi-affaire, moderne industriestad, Cees de Sloper, de spoel, wagnerbende
@Sander_vberkel BetKolen, Tkwadraat en MustSee bij Pathe
T.R.O.T.S. @W0rld_citizen FF de #taalvantilburg een handje helpen: Jax (- Jeks), stopwoord veelal gebruikt door jongeren in straattaal. De Interpolistuin, Westpoint, Haantje of De Haan (tankstation), The Grass, Allee Daklozenkrant

Nieuwe woorden zijn nog steeds van harte welkom! Stuur ze per mail naar Stadsmuseum of stuur een Tweet naar @Erfgoededucatie of post het op account Petra Robben in Facebook. Mochten er creatieve geesten zijn in de stad die hierdoor geïnspireerd raken, ook dat horen we graag. In november organiseert Stadsmuseum een Taal-van-Tilburgdag in de Bibliotheek op het Koningsplein.

Twittertaal en ´nieuwe´ woorden van Tilburg

Welke woorden zijn typisch voor de taal van Tilburg? Al snel zullen er dialectwoorden worden geroepen zoals ´slaoj meej aaj meej jèùn meej èèrepel´. Maar het zal de oudere generatie wat tegenvallen: de jeugd heeft er geen boodschap aan.

Stadsmuseum Tilburg is ervan overtuigd dat er ook ´nieuwere´ woorden te vinden zijn, die toch typisch zijn voor de stad. Een hulpmiddel kan zijn om bij de jaren zeventig te beginnen. Het voorkomt herinneringen en woorden aan het ´Rijke Roomsche leven´ en houdt rekening met gebiedsuitbreidingen naar onder andere Tilburg West.

Laat ons een voorzet geven: Roze maandag, nuldertien, Broodje Jantje, Festival Mundial...Wie vult de lijst aan? Twitter de woorden met #taalvantilburg of gebruik de naam ´Tilburg´ in je tweet. Deze worden regelmatig geregistreerd door @Erfgoededucatie / Petra Robben Stadsmuseum Tilburg. Ook via Facebook kunnen woorden gepost worden naar het account Petra Robben. De woorden verzamelen we in deze blog. Daarbij zie je tweets met het woord `Tilburg` terug in de Twitterfontein, zie kolom hiernaast.

Mochten er instellingen zijn die deze Tilburg-Twitterfontein willen tonen, dan kan dat via de eigen site of zelfs op openbare plekken in de stad.

Nog meer moderniteit?
Rik Goverde van Brabants Dagblad blogt in Stadsgezicht over `Op naar modern Tilburgs'.
Tilburg, we komen er wel ;-)