Nieuwe woorden ontdekt: ´ponnie´ en ´kalido´

De uitbreiding van het Woordenboek van de Tilburgse Taal vordert gestaag. Ed Schilders doet verslag: ´De afgelopen dagen zijn drie nieuwe woordenlijsten toegevoegd met samen meer dan duizend bewijsplaatsen van het geschreven Tilburgs.`

Het betreft:

•  Vindplaatsen uit de diktees die Gerard Steijns geschreven heeft voor het jaarlijkse ‘Grôot Diktee’ van de Stichting Tilbörgse Taol
• Vindplaatsen uit de teksten die Ed Schilders geschreven heeft voor de wedstrijd ‘Wè zeetie?’ die het Brabants Dagblad/Tilburg Plus in 2009 organiseerde om de beste dialectspreker van Tilburg te vinden
• Vindplaatsen uit de 17 feuilletons (in 70 afleveringen) die pater Piet Heerkens, onder het pseudoniem Jan Jaansen, in 1939 en 1940 publiceerde in de Nieuwe Tilburgsche Courant.

Uit taalhistorisch oogpunt zijn de teksten van Jaansen/Heerkens zeer interessant. Het onderzoek leverde bijvoorbeeld twee woorden op die tot nu toe niet bekend waren in de bestaande woordenboeken:

- ponnie, in de betekenis van een dienstmeid die inwoont bij een boer of op de pastorie

- kalido, in de betekenis van ‘hoofd’.

Over de herkomst van die woorden tasten we nog volledig in het duister.



Piet Heerkens

Verder bleek pater Piet, vooral bekend gebleven door zijn tekst voor het ‘Tilburgs Volkslied’, een groot kenner van de duivel, getuige deze voorbeelden (in hun oorspronkelijke spelling):

• As den duuvel zélf nie kan kome, dan stuurt ie er z'n wijf henen.
• As ge 't over den duuvel hebt, dan ziede z'n stertje wiebere! 
• In nood dan vreet den duuvel vliege!
• ...en ge trekt 'n gezicht as 'n pötje vol duuvels.
• ...wè stinkt oewen tabak toch! Hedde 'm van den duuvel z'n moer gekocht?
• Wè gij er in [in de collectezak] zudt doen dè waar wel zoo'n verdimd klein bietje dè den duuvel et er nog nie in veenen kos al hielp 'm z'n schoonmoeder zuuke!
• ...dè spiegels over et algemeen liegen as den duvel... 

De lijsten staan al op de website, ook als PDF. De vindplaatsen worden in een later stadium ingewerkt in het woordenboek zelf.

Meertalige stad

'Kènderkwèèk is een dialectliedjesfestival dat jaarlijks wordt georganiseerd door Factorium Tilburg, Stichting Tilburgse Taol en Stadsmuseum Tilburg. In het kader van 'Taal van Tilburg' werd dit jaar een lied geschreven door Harry Swinkels over de meertalige stad. BS Vlashof zal dit lied op 18 april ten gehoren brengen tijdens het festival in Euroscoop.

Houdoe, houdoe, baaj baaj
Tekst en muziek: Harry Swinkels 2012

Zon honderd jaor geleeje
Zaagd'hier ènkel blanke
Die pròtte toen allêen mar
Plat Tilbörgs, vèrder niks
Naa heurde in de straote
Allerhaande klanke
Van alle kleure meense
Tis êene bonte miks

Irst kwaame ze öt Indieje
Melukkers, Ambonneeze
Die han sateejkes bèdder
Èn sambal: wèn hêet spul
Den baamie èn de kroepoek
Die aate bè Sjieneeze
In hullie rèsterantjes
Wast aatij en gesmul

Al die nuuwe Tilboos han der èège verhaol
Èn al die vrimde woorde paase in de Tilbootaol

Refrein:
Houdoe, houdoe, baaj baaj
Haawtoe èège goed
Te aworo, güle güle
Beslèma, tang boeng
Houdoe, houdoe, baaj baaj
Amato, komde nòg es trug
Jassas, sie joe, zaitsjèn
Tsjaaw, èn ast kan en bietje vlug

We kreege gastarbeiers
Irst Grieke, Ieteljaane
Ok Turke, Maròkkaane
Ze wèrkten ammòl meej
De Suurienaamers heurde
Nèt as de Antiljaane
Al hil lang bè ons laandje:
Et rèèksdêel overzeej

Zo wier et alsmar drukker
Öt mir as honderd laande
Kwaame ze nòr hier toe
Hil dikkels op de vlucht
Ze kosse daor nie blèève
Verbraake alle baande
Hier kreege zet wè beeter
Hier kreege ze wir lucht

Al die nuuwe Tilboos han der èège verhaol
Èn al die vrimde woorde paase in de Tilbootaol

Refrein 2x

Twittertaal en ´nieuwe´ woorden van Tilburg

Welke woorden zijn typisch voor de taal van Tilburg? Al snel zullen er dialectwoorden worden geroepen zoals ´slaoj meej aaj meej jèùn meej èèrepel´. Maar het zal de oudere generatie wat tegenvallen: de jeugd heeft er geen boodschap aan.

Stadsmuseum Tilburg is ervan overtuigd dat er ook ´nieuwere´ woorden te vinden zijn, die toch typisch zijn voor de stad. Een hulpmiddel kan zijn om bij de jaren zeventig te beginnen. Het voorkomt herinneringen en woorden aan het ´Rijke Roomsche leven´ en houdt rekening met gebiedsuitbreidingen naar onder andere Tilburg West.

Laat ons een voorzet geven: Roze maandag, nuldertien, Broodje Jantje, Festival Mundial...Wie vult de lijst aan? Twitter de woorden met #taalvantilburg of gebruik de naam ´Tilburg´ in je tweet. Deze worden regelmatig geregistreerd door @Erfgoededucatie / Petra Robben Stadsmuseum Tilburg. Ook via Facebook kunnen woorden gepost worden naar het account Petra Robben. De woorden verzamelen we in deze blog. Daarbij zie je tweets met het woord `Tilburg` terug in de Twitterfontein, zie kolom hiernaast.

Mochten er instellingen zijn die deze Tilburg-Twitterfontein willen tonen, dan kan dat via de eigen site of zelfs op openbare plekken in de stad.

Nog meer moderniteit?
Rik Goverde van Brabants Dagblad blogt in Stadsgezicht over `Op naar modern Tilburgs'.
Tilburg, we komen er wel ;-)

Hans Stevens - Taal- en beeldonderzoek

Film: Martijn de Boer
Tekst: Karin van Pinxteren

In 2011 exposeerde Hans Stevens - de weg bij het een boek EN - galerie Kokon in Tilburg. Ter gelegenheid daarvan werd o.a. een filmpje gemaakt, dat op You Tube is gezet. Onderstaande tekst is daarvan overgenomen. De tekst is van Karin van Pinxteren.

Beeldend kunstenaar Hans Stevens doet al jaren taal- en beeldonderzoek. De toepasbaarheid van het EN-principe (b)lijkt universeel. Met deze expositie wordt gepoogd enig inzicht te geven over ontstaan en inhoud van dit werk en de gevolgen ervan.

Centraal in deze tentoonstelling staat zijn boek 'de weg bij het een boek EN' (spaties kloppen). Het is een meerdimensionaal 'taalontwerp' dat hij in de jaren 70 en 80 ontwikkelde maar nog niet voltooide. Intussen werkte hij aan verbeteringen en toevoegingen wat tot deze fase in zijn werk heeft geleid. Het is een boek en een projectie.

Naast het taalontwerp maakt Hans sinds 20 jaar 'dag-A4tjes' waarin gebeurtenissen al tekenend worden vastgelegd. Fascinerende bladen, werelden op zich en allemaal anders. Soms lijken het woorden maar zijn het tekeningen. Naast het verhaal dat wordt verteld zijn de bladen ook als beeld te zien en zijn het prachtige velletjes op zich. Hans staat door en met dit totaalwerk midden in de wereld omdat hij lokaal en mondiaal noteert wat er om hem heen gebeurt.

De tentoonstelling is opgebouwd uit gradaties van wit, ruimtelijke stapelingen, stapels tekeningen, kaartenbakken en boekprojecties waar tekstbeelden in elkaar overvloeien. Het is Hans zijn wittige fragiele papieren wereld waar je zelf doorheen beweegt. Diffuus, nergens hard, soms verderlicht. Je kunt inzoomen, je kunt het geheel ook als een installatie zien.

Een stukje een tekst over Hans: 'Wars van de druk van het huidige tijdsgewricht, waarin het geweld van de valutamarkt een steeds meer allesoverheersende factor wordt is hij consequent bezig zijn verhaal af te maken. Samen met een rigide technologiscisme en een massaal beeldsimplisme is die dus zo quasi vrije markt, de hoofdoorzaak van mateloos veel ellende. Voor Hans Stevens is dit de reden, zo niet de obsessie, dat ten grondslag ligt aan zijn werk.'

Hij treedt sporadisch naar buiten omdat zijn doorwrochte tentoonstelling zich permanent in zijn woning en atelier bevindt wat zich uit in een overweldigende doorgroeiende hoeveelheid tekeningen.

In 2011 kon het fundament van zijn werk 'in de mooie ruimtes van Galerie Kokon' worden aanschouwd.

Knaawbôone èn tèùnbôone

Ed Schilders

Knaawbôone

In het Woordenboek van de Tilburgse Taal (www.cubra) zullen in de loop van 2012 ook citaten opgenomen worden  uit het werk van de Tilburgse volksdichter Lechim. ‘Lechim’ is het pseudoniem waaronder Michel van de Ven elke week een gedichtje in het dialect schreef in de Tilburgse Koerier.

Bij het selecteren van de passages kom ik zo nu en dan een gedicht tegen waarin Lechim de taal van Tilburg als onderwerp heeft genomen.

Het vers hieronder is daar een mooi voorbeeld van.

Iederen dag wè-d- aanders
Sjaan schèpte en mòndag op
nou, dè rook lang nie gèk.
Ik hèb geschraanst tòt ’k niemir kos
van lapbôone meej spèk.

Dinsdag was et presies gelèèk

dè zaat nie goed bij mèn.
Mar ze zeej: “Man, ge ziet tòch wèl,
dèt moffelbôone zèn.”

En woensdag wir dezèlfden hap

ik vuulde me genèpt.
Ons Sjaan riep: “Heej schiet op, ik hèb
knaawbôone opgeschèpt.”

Toen et vandaog krèk inder was

ging ik pas goed te keer.
Ze laachte èn zeej: “Asteblief,
tèùnbôone vur meneer.”

Tilburgs is et lillikste Brabants dè-t-er bestao

Ans van den Nieuwenhuijzen-Kuijters is de schrijfster van dit artikel. Geboren in Tilburg en liefhebber van de Tilburgse taal, woont zij momenteel in Waalwijk.

Naar aanleiding van mijn bezoek  aan de kleine expositie  die ingericht is bij Selexyz Gianotten  met als thema ‘Tilburgs dialect’ mijn bijdrage aan een ‘hil jaor òndacht  vur de Tilbörgse taol’.

Vanuit  ‘Holland’ wordt er systematisch  neergekeken op  mensen  die één van onze Brabantse streektalen als moedertaal hebben en zich er niet voor schamen  dat ze  daarin hun gevoelens ‘t   makkelijkst  kunnen uiten.
Moedertaal is op zich al een mooi woord;  de taal die je moeder sprak.
Ik zie de streektaal als cultuurdrager, niet als iets plats of ordinairs  waarop je zou moeten neerkijken, omdat het onbeschaafd  zou zijn, iets waarover boven de rivieren nogal lacherig wordt gedaan.
Wat mij betreft ook een wezenlijk leervak in het basisonderwijs, omdat mijn generatie waarschijnlijk de laatste is die zich nog bedient van het dialect.
Een stukje van je regionale indenteit waar je trots op zou moeten zijn.
Ik ben het dus niet helemaal eens met Ferry van de Zaande ( F. van der Meer) die zegt ’ dat het Tilburgs de taal van de straat is, de taal van de ongeschoolde arbeider, die om boven het lawaai van de weefgetouwen uit te kunnen komen zo hard mogelijk geschreeuwd dient te worden. De weefgetouwen zijn verdwenen, het geschreeuw is gebleven’.
Je creëert hiermee het stigma van achterlijkheid.
Daar staat tegenover dat een cultfiguur  als Ferry van de Zaande wel degelijk een bijdrage levert aan het behoud van het Tilburgs dialect, omdat het de jeugd méér aanspreekt dan waarschijnlijk de gedichten van Piet Heerkens ( 1897-1944) uit de tijd toen gedichten nog verzen genoemd werden.

De dichter die als eerste,  gedichten schreef in het Tilburgs dialect.

 Als voorwoord  in zijn bundel ‘Den örgel’schreef hij: ‘Et Brabants is mar ’n boeretaol en et Tilburgs is et lillikste Brabants dè-t-er bestao,-zoo zegge ze…….mar ge moet meschien ’n jaor of tien in de vremde laande zèn geweest om in et diepste kuiltje van oe gemoed te vuulen, hoe gelógen of dè-d-is!
Iederendeen z’n moedertaol is verreweg de schoonste taol van heel de wereld, -et is de klaank van zijn eigen laand, z’n eige volk, z’n tong, z’n hart, z’nen eigen aord,- mar ge moet meschien ’n jaor of tien in vremde laande zijn geweest om et in et diepste kuiltje van oe hart te kunnen vuulen hoe waor of dè-d-is’………

Nou is Waalwijk wel niet zo héél ver weg……….maar toch!

Taolklas om Tilburgs dialect te leren

Prijswinnaar Hans Hessels 2011

De Taal van Tilburg is meer dan de dialecttaal. Toch is het winnen van het  Grôot Dikteej de ambitie van vele Tilburgers. Het aantal dat de felbegeerde  Cees Robben-trofee mee naar huis nam in de loop der jaren, is echter weinig. Zo zijn er in totaal tien eerste prijs-winnaars geweest sinds 1994, het jaar waarin de Stichting Tilburgse Taol voor het eerst een groot dictee organiseerde bij Boerke Mutsaers.

 Het dialectspreken lukt de meeste mensen vrij aardig. Het schrijven ervan is daarentegen veel moeilijker. De Neerlandicus Wil Sterenborg is de grondlegger van spellingwijze van de huidige Tilburgse Taol. Onder zijn auspiciën kwam de dikke, bruine Diksjenèèr tot stand. Dit naslagwerk dient iedere deelnemer aan het Grôot Dikteej min of meer van buiten te kennen, want zinnen, woorden en uitdrukkingen zijn allemaal uit dit woordenboek afkomstig.

 ‘Het schrijven van het Tilburgs is te leren,’ zo zei Petra Robben, nadat zij driemaal zelf de eerste prijs won in 2007, 2008 en 2009. Zij had zich voorbereid door de spelling vooraf goed te analyseren en wat bleek? Er lag slechts een overzichtelijk aantal regels en afspraken ten grondslag aan de Tilburgse spelling. Bovendien is er een klinkertabel voorhanden, waarmee veel woorden foutloos geschreven kunnen worden. Robben zette in 2010 een eerste ‘taolklas’ op: een groep van twaalf á veertien personen, die tien keer bij elkaar komt om de spelling gestructureerd door te nemen aan de hand van diverse oefeningen op papier en via de computer. Robben ontwikkelde daarvoor een lesmap, die elke deelnemer krijgt uitgereikt. De ‘taolklas’ blijkt effectief: in 2010 en 2011 bleken de prijswinnaars afkomstig uit de stal van Petra Robben. ‘Bovendien zijn de lessen echt gezellig. Er wordt veel gelachen en gepraat, maar ook klinken er regelmatig luidruchtig de typisch Tilburgse klanken: kwèèk, jèùn of slaoj meej aaj meej èèrepel.

Wie de Tilburgse spelling ook onder de knie wil krijgen, kan zich opgeven voor de Taolklas. De tien bijeenkomsten vinden plaats op de woensdagen in de Koninklijke Harmonie in de Stationsstraat. Data: 25-4; 09-5; 23-5; 06-6; 20-6; 29-8; 12-9; 26-9; 10-10; 24-10. Datum Dictee: 2 november 2012.

 De lestijden zijn van 20.00 tot 22.00 uur. De aanschaf van de Diksjenèèr is gewenst, er worden door de Stichting Tilburgse Taol echter ook kopieën verstrekt. Deelname kost €  65,-, koffie en thee zijn op eigen kosten.  Opgeven bij Jef Maas, secretaris van de Stichting Tilburgse Taol. T.: 013 4674042 en E.: j.f.maas@home.nl.